Ο Ιερός Ναός Παμμεγίστων Ταξιαρχών

Η ιστορία του Ιερού Ναού Παμμεγίστων Ταξιαρχών είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την πορεία του Ασωμάτου. Η παλαιότερη μαρτυρία ύπαρξης του χωριού, το 1246, υποδηλώνει την παρουσία θρησκευτικής ζωής από πολύ νωρίς. Το ίδιο το χωριό φέρει την ονομασία «Ασώματος» από τον ναό αυτόν, καθώς ο Ταξιάρχης Μιχαήλ αναφέρεται συχνά ως «Ασώματος», δηλαδή πνεύμα χωρίς σώμα.

Ο σημερινός Ναός ανεγέρθηκε το 1796. Η ανέγερσή του έγινε σε μια περίοδο όπου, μετά τη Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774), η ανεμπόδιστη τήρηση των λατρευτικών καθηκόντων των Χριστιανών επέτρεψε την ανέγερση άνω των είκοσι εκκλησιών στη Λέσβο. Οι ναοί αυτοί, συμπεριλαμβανομένου και του Ταξιάρχη Ασωμάτου, κτίστηκαν με τον ίδιο ρυθμό, με ενθουσιασμό, προσφορές των πιστών και εντατική εθελοντική εργασία, ώστε να ολοκληρωθούν γρήγορα πριν αλλάξουν οι ευνοϊκές συνθήκες που παρείχαν οι Οθωμανοί στους Ορθόδοξους Έλληνες.

Τα εγκαίνια του Ναού μαρτυρούνται από μαρμάρινη επιγραφή στο υπέρθυρο, η οποία αναφέρει την 1η Ιουλίου 1795, επί ημερών του μητροπολίτου Ιερεμία, με δαπάνη του ιερομόναχου Γαλακτίωνα. Λέγεται μάλιστα ότι την ημέρα εκείνη τιμήθηκε η χάρη των Αγίων Αναργύρων, Κοσμά και Δαμιανού, και πραγματοποιήθηκε πρωτόφαντο πανηγύρι στο χωριό.

Ο Ιερός Ναός Παμμεγίστων Ταξιαρχών είναι μια τρίκλητη βασιλική λεσβιακού ρυθμού, χαρακτηριστικό δείγμα της εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής της περιοχής. Το ξύλινο τέμπλο, οι ξύλινες κολόνες και οι ξύλινοι πολυέλαιοι αποτελούν βασικά στοιχεία του εσωτερικού του, προσδίδοντας μια ζεστή και αρμονική αισθητική.

Οι κάτοικοι του Ασωμάτου χρησιμοποίησαν κυρίως τοπικά υλικά για την ανέγερσή του, αξιοποιώντας τους φυσικούς πόρους της περιοχής. Ξύλα από καστανιά και καρυδιά προήλθαν από την περιοχή της Αγιάσου, ενώ κυπαρίσια και λεύκες χρησιμοποιήθηκαν για τις κολόνες. Ακόμη και οι πολυέλαιοι, φτιαγμένοι από ξύλο ελιάς, αναδεικνύουν την επιδεξιότητα και την προσαρμογή των τεχνιτών στις διαθέσιμες πρώτες ύλες.

Μετά τα εγκαίνια, πλακολανάδες κατασκεύασαν το δάπεδο του ναού με μαρμάρινες πλάκες από τα νταμάρια του Εκκλησιδιού και του Νίκωνα, ενώ τεχνίτες μαραγκοί φιλοτέχνησαν τον καφασωτό γυναικωνίτη και το τέμπλο. Ακολούθησε η αγιογράφηση του εσωτερικού.

Αρχικά, ένα μεγάλο σίδερο σε σχήμα λύρας χρησιμοποιήθηκε ως σήμαντρο, κρεμασμένο στον νάρθηκα του ναού. Το κωδωνοστάσιο κατασκευάστηκε αργότερα, το 1863, χάρη στη δωρεά 100 χρυσών οθωμανικών λιρών από τον μεγάλο Ασωματιανό ευεργέτη Χατζηγρηγόρη Χατζηβρανά.

Στον Ιερό Ναό Παμμεγίστων Ταξιαρχών φυλάσσεται μια ιδιαίτερα σημαντική εικόνα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, αγιογραφημένη πριν από περίπου 200 με 220 χρόνια, έργο αγνώστου λαϊκού αγιογράφου. Η εικόνα φέρει πλήθος συμβολισμών, που αντικατοπτρίζουν την πίστη και τις ελπίδες των κατοίκων του Ασωμάτου.

• Ονομασία του χωριού: Πάνω στην εικόνα, η επιγραφή «Άρχων Μιχαήλ ο Ασώματος» αποτελεί την πηγή του ονόματος του χωριού, καθώς ο Αρχάγγελος Μιχαήλ αναφέρεται ως πνεύμα χωρίς σώμα, δηλαδή Ασώματος.
• Πόλεμος κατά του Ζυγού: Στο κάτω μέρος, ο Αρχάγγελος Μιχαήλ πατάει έναν πεθαμένο με τουρκική ενδυμασία, σύμβολο της ελπίδας για απελευθέρωση από τον τουρκικό ζυγό — παρότι η αγιογραφία προηγήθηκε της Επανάστασης του 1821.
• Προστασία και Καθοδήγηση: Στις πτυχές της βόλτας του Αρχαγγέλου απεικονίζονται πρόσωπα αγγέλων, που συμβολίζουν τους αγγέλους στην υπηρεσία του Αρχιστρατήγου. Πιο πάνω, αποτροπαϊκά σύμβολα (πρόσωπα με δόντια), γνωστά από την αρχαιότητα, χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν τον Αρχάγγελο ως πολέμιο του κακού.
• Ο Κόσμος στα χέρια του: Ο Αρχάγγελος κρατά ένα στρογγυλό αντικείμενο με το σύμβολο «Χ» (Χριστός), που δηλώνει την προστασία του κόσμου στο όνομα του Χριστού.
• Ψυχοπομπός: Ένα παιδάκι κάτω από το στρογγυλό αντικείμενο συμβολίζει την ψυχή κάθε κεκοιμημένου, καθώς ο Αρχάγγελος Μιχαήλ είναι ψυχοπομπός, μεταφέροντας τις ψυχές στον Θρόνο του Θεού.
• «Στόμεν καλώς, στόμεν μετά φόβου»: Ένας πάπυρος στην εικόνα φέρει αυτή τη φράση, την οποία είπε ο Αρχάγγελος Μιχαήλ στην Παλαιά Διαθήκη, καλώντας τους αγγέλους να σταθούν με σεβασμό απέναντι στον Θεό και σηματοδοτώντας τη σταμάτηση της πτώσης τους. Από αυτό το «σταμάτημα» γιορτάζει ο Άγιος Σταμάτης στις 8 Νοεμβρίου.
• Αέναη Κίνηση και Πνευματικότητα: Τα κορδελάκια πίσω από τα αυτιά του Αρχαγγέλου συμβολίζουν την αφοσίωση στον Θεό και την αέναη κίνηση των αγγέλων. Τα φτερά στους ώμους του εκφράζουν την πνευματικότητά τους, ενώ το σπαθί στο δεξί του χέρι συμβολίζει τον πόλεμο κατά του κακού.

Το θρησκευτικό συναίσθημα στον Ασώματο υπήρξε ανέκαθεν ζωηρό και βαθύ, ενισχυμένο από τις ιστορικές περιπέτειες, τις πειρατικές επιδρομές και τους τουρκικούς διωγμούς που βίωσε το χωριό.

Σε περιόδους κρίσης, όπως το «μεγάλο θανατικό» της πανώλης του 1832 και ο φοβερός σεισμός του 1867, ο Ιερός Ναός των Ταξιαρχών, σε αγαστή συνεργασία με τη δημογεροντία, στάθηκε στο πλευρό των πασχόντων, προσφέροντας πνευματική αλλά και υλική στήριξη.

Ο Ναός λειτούργησε ως «Τράπεζα» βοήθειας, δανείζοντας χρήματα σε οικονομικά εξαθλιωμένους χριστιανούς με χαμηλό τόκο, προστατεύοντάς τους από την τοκογλυφία και αποτρέποντας τη μετανάστευση. Επιπλέον, χρηματοδότησε συσσίτια στον αυλόγυρό του — τα οποία φρόντιζαν οι διακόνισσες του ναού — και συνεισέφερε στην αμοιβή των δασκάλων του αλληλοδιδακτικού σχολείου.

Ο Ασώματος διατηρεί αδιάλειπτα ορισμένα χριστιανικά λατρευτικά έθιμα που σε άλλα χωριά έχουν εκλείψει. Το θρησκευτικό συναίσθημα των κατοίκων παραμένει βαθύ και ζωντανό, καθώς εναπόθεταν ανέκαθεν τις ελπίδες τους στους Αρχαγγέλους για προστασία και σωτηρία.

• Πανηγύρι των Ταξιαρχών: Μετά τη Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή το 1774, το πανηγύρι των Ταξιαρχών αναζωογονήθηκε, αποτελώντας ένα σημαντικό γεγονός που γίνεται αισθητό σε όλη την περιοχή. Κάθε χρόνο, στις 8 Νοεμβρίου, πλήθος πιστών συρρέουν στον Ασώματο για να προσκυνήσουν τον Άγιο και να συμμετάσχουν στις εορταστικές εκδηλώσεις.
• Το Μοιρολόγι της Παναγιάς: Ένα μοναδικό δείγμα ζωντανής παράδοσης, το Μοιρολόγι της Παναγιάς ψάλλεται κάθε Μεγάλη Παρασκευή, λίγο πριν το σούρουπο. Σεβάσμιες γυναίκες του χωριού αρχίζουν το μακρόσυρτο μοιρολόγι σε ήχο πλάγιο Α’, δημιουργώντας μια κατανυκτική ατμόσφαιρα που συγκινεί βαθιά. Πρόκειται για το μοναδικό δημοτικό τραγούδι με καθαρά θρησκευτικό περιεχόμενο, που έχει διατηρηθεί αναλλοίωτο μέσα στους αιώνες.
• Οι Νεομάρτυρες του Ασωμάτου: Ο Ασώματος ανέδειξε και έναν νεομάρτυρα, τον Άγιο Αναστάσιο Πανέρα, ο οποίος, μαζί με τον Άγιο Δημήτριο Μπεγιάζη από την Αγιάσο, μαρτύρησαν στον Κασαμπά της Μικράς Ασίας το 1816. Ήταν καλαθοπλέκτες που, αρνούμενοι να εξισλαμιστούν, απαγχονίστηκαν από ένα πλατάνι. Η μνήμη τους τιμάται κάθε χρόνο στις 11 Αυγούστου με πανηγύρια στον Ασώματο και στην Αγιάσο.